CHOROBY GRUCZOŁU KROKOWEGO

Gruczoł znajdujący się u mężczyzn pod pęcherzem moczowym ma aż trzy polskie nazwy: prostata, stercz i gruczoł krokowy. Nazwy te można stosować zamiennie. U dorosłych mężczyzn narząd ten ma wielkość kasztana. Na długości kilku centymetrów obejmuje fragment cewki moczowej, dlatego jego cho- roby często objawiają się osłabieniem strumienia moczu. Do stercza wnikają również nasieniowody, aby w jego wnętrzu połączyć się z cewką moczową. Główną rolą gruczołu krokowego jest produkowanie wy- dzieliny, która przedostaje się do cewki moczowej w czasie wytrysku i wchodzi w skład nasienia, stano-wiąc ok. 20% jego objętości.

Trzy choroby stercza, z którymi wielu mężczyzn w pewnym momencie swojego życia może się zetknąć to łagodny rozrost , rak i zapalenie.

I. Łagodny rozrost stercza

U wielu mężczyzn po 50 roku życia obserwuje się powiększanie się prostaty. Z nieznanych przyczyn w części gruczołu sąsiadującej z pęcherzem moczowym dochodzi do zwiększania się liczby komórek i tworzenia wolno rosnącego, łagodnego guza zwanego gruczolakiem. To nie jest nowotwór. Guz nie na- cieka innych tkanek, a jedynie rozciąga włóknistą torebkę stercza i zaciska światło cewki moczowej. Rosnący w sterczu gruczolak może powodować pojawienie się objawów takich jak:

słaby strumień moczu
trudności w rozpoczynaniu i kończeniu oddawania moczu
opróżnianie pęcherza na raty
częste oddawanie moczu w dzień i w nocy
nagła i silna potrzeba oddania moczu (parcie naglące)

Pojawienie się takich objawów powinno skłonić mężczyznę do wizyty u urologa.

Nieleczona odpowiednio choroba może prowadzić do poważniejszych następstw:

zatrzymania moczu
krwiomoczu
kamicy pęcherza moczowego
niewydolności nerek

Rolą urologa jest:

- ocena nasilenia objawów

- wykluczenie obecności raka i zakażenia układu moczowego

- ocena, czy gruczolak stanowi zagrożenie dla pęcherza moczowego i nerek

- okresowe monitorowanie przebiegu choroby

- leczenie farmakologiczne lub zabiegowe.

W tym celu urolog przeprowadza dokładny wywiad lekarski i zleca lub wykonuje następujące badania:

- badanie stercza palcem przez odbytnicę (łac. per rectum); to nieco krępujące, lecz niebolesne badanie jest konieczne do postawienia wstępnego rozpoznania i określenia jakie inne badania należy wykonać;

- badanie ogólne i posiew moczu;

- badanie USG z pełnym i pustym pęcherzem;

- badanie USG przezodbytnicze; wykonywane w przypadku podejrzenia raka lub przed planowa-nym leczeniem zabiegowym, polega na wprowadzeniu do odbytnicy cienkiej głowicy ultrasono-graficznej w celu bardzo szczegółowej analizy budowy gruczołu krokowego

- PSA; to skrót angielskiej nazwy substancji produkowanej w organizmie wyłącznie przez stercz, swoistego antygenu sterczowego. Stężenie PSA oznacza się w krwi. Podwyższone stężenie PSA może wskazywać na obecność raka stercza i stanowić wskazanie do wykonania biopsji stercza.

- badanie przepływu cewkowego; jest nieinwazyjne, należy tylko oddać mocz do specjalnego urządzenia, które zmierzy siłę strumienia moczu

- badanie urodynamiczne; ma wyjaśnić czy są wskazania do leczenia zabiegowego

- badania radiologiczne takie jak urografia czy uretrografia są wykonywane sporadycznie, w przy-padku podejrzenia innych schorzeń pęcherza lub cewki moczowej.

Po ustaleniu zaawansowania choroby urolog zaleci odpowiednie postępowanie. Może to być:

obserwacja; w tym przypadku pacjent nie musi stosować żadnych leków, po pewnym czasie będzie musiał powtórzyć niektóre badania i ponownie zgłosić się do urologa;
leki pochodzenia roślinnego; są to wyciągi roślinne zawierające substancje wpływające na czyn-ność cewki moczowej, ich działanie nie jest zbyt silne, ale nie posiadają też działań niepożąda-nych;
leki syntetyczne; substancje o ściśle określonym składzie i działaniu, poprawiają siłę strumienia moczu, niektóre hamują powiększanie się gruczolaka, działają silniej niż preparaty roślinne, ale niektórzy pacjenci mogą odczuwać ich działania niepożądane;
mało inwazyjne techniki leczenia gruczolaka; polegają na niszczeniu tkanki gruczolaka za pomo-cą różnych źródeł energii wprowadzanych przez cewkę lub przez odbyt. Techniki te są w Polsce mało dostępne. Do najskuteczniejszych zalicza się ablację stercza przy użyciu częstotliwości radiowej i terapię mikrofalową. Zaletą tych technik jest możliwość ich stosowania w znieczuleniu miejscowym oraz małe ryzyko powikłań, wadą zaś znacznie mniejsza skuteczność w porównaniu z technikami bardziej inwazyjnymi;

przezcewkowa elektroresekcja stercza; to złoty standard w zabiegowym leczeniu gruczolaka ster-cza; pozwala uzyskać całkowite „odblokowanie” cewki moczowej, a efekt jest trwały, do powikłań zaliczamy krwawienie, nietrzymanie moczu, groźne zaburzenia jonowe organizmu, zakażenie układu moczowego;

operacyjne wyłuszczenie gruczolaka; w przypadku bardzo dużych gruczolaków szybszą, bezpieczniejszą i bardziej skuteczną metodą jest przeprowadzenie operacji, podczas której urolog wyłuszcza gruczolak z prostaty. Zdrowe tkanki stercza pozostają nienaruszone; powikłania: takie jak w resekcji przezcewkowej oraz złe gojenie się rany operacyjnej.

II. RAK STERCZA

Rak stercza jest znacznie rzadszą chorobą niż łagodny rozrost stercza, jednak jest to drugi pod wzglę-dem częstości występowania złośliwy nowotwór u mężczyzn. Małe ogniska raka nie dają objawów, jednak powiększający się guz, dając ucisk na cewkę moczową, pogarsza odpływ moczu z pęcherza. Objawy nie różnią się od tych występujących w przebiegu gruczolaka (patrz wyżej). Aby usunąć raka doszczętnie trzeba go wykryć w fazie bezobjawowej, dlatego u mężczyzn po 50 roku życia zaleca się oznaczanie co dwa lata stężenia PSA we krwi. Podwyższony poziom PSA nie świadczy o obecności raka, ale stanowi zwykle wskazanie do wykonania biopsji gruczołu [link]. Innym wskazaniem do wykonania biopsji jest guz wyczuwalny palcem lub widoczny w USG.

Badania służące do wykrycia raka stercza:

· badanie stercza palcem przez odbytnicę

· PSA

· przezodbytnicze USG

· biopsja gruczołu krokowego.

Metody leczenia:

· Obserwacja
Niektóre formy raka stercza mają bardzo mały potencjał do naciekania okolicznych tkanek i da-wania przerzutów. Wynik biopsji pozwala do pewnego stopnia przewidzieć przebieg choroby. Ponieważ każda forma leczenia radykalnego wiąże się z poważnymi skutkami ubocznymi uro-log wraz z pacjentem mogą podjąć decyzję o obserwacji choroby. Obserwacja polega na wyko-nywaniu badań PSA, USG i biopsji co pewien czas. Dzięki takiemu postępowaniu można nie-których pacjentów uchronić od niepotrzebnej operacji lub naświetlania. Wybierając opcję obser-wacji pacjent musi być świadomy ryzyka, jakie podejmuje, ale i korzyści, jakie ta metoda daje. Większość chorych nie kwalifikuje się do takiego postępowania z uwagi na złośliwość guza.

· Operacyjne wycięcie gruczołu krokowego – radykalna prostatektomia
Jeśli choroba dotyczy wyłącznie gruczołu najpewniejszą metodą leczenia jest wycięcie całego stercza. Ponieważ w sterczu przebiega cewka moczowa i nasieniowody, a na jego powierzchni znajdują się nerwy prącia, przeprowadzenie tej operacji daje trwałą bezpłodność, częste jest przejściowe lub trwałe nietrzymanie moczu, zwykle prowadzi również do impotencji.
Trwałe nietrzymanie moczu obserwuje się u 10-15% operowanych, ale prawie wszyscy mężczy-źni po tej operacji zgłaszają przejściowe dolegliwości, które ustępują po kilku miesiącach.
Zachowanie wzwodów po radykalnej prostatektomii zależy od położenia guza i technicznych umiejętności chirurga.

· Radykalna radioterapia
Radioterapia pozwala również całkowicie zniszczyć tkankę nowotworową, jeśli guz jest ograni-czony do stercza. Skuteczność tej metody jest podobna lub nieznacznie mniejsza od radykal-nej prostatektomii. Zaletą jest mniejsze ryzyko nietrzymania moczu. Zaburzenia wzwodów są równie częste. Istnieją jednak inne, specyficzne dla tej metody, powikłania takie jak biegunka, krwawienie z odbytnicy, częstomocz, trudności w oddawaniu moczu.

· Terapia hormonalna
Rak stercza rośnie dzięki obecności męskiego hormonu wytwarzanego w jądrach – testoste-ronu. Zahamowanie produkcji testosteronu powoduje gwałtowne zmniejszanie się guza i prze-rzutów, dlatego przez wiele lat wycięcie jąder było jedyną formą leczenia tego raka. Obecnie ta metoda stosowana jest tylko u chorych z rozsiewem raka do innych narządów. Zamiast wycięcia jąder można stosować specjalne leki, które hamują produkcję testosteronu. Niestety, po pewnym czasie (od pół roku do 2 lat) komórki nowotworowe uodporniają się na brak testoste-ronu i guz powraca do poprzednich wymiarów, a z czasem dalej powiększa się i tworzy nowe przerzuty. Leczenie raka, który przestał być zależny od hormonów, ma na celu zapobieganie powikłaniom takim jak zatrzymanie moczu lub stolca, złamania kości spowodowane przerzu-tami oraz leczenie bólu.

Więcej informacji o raku stercza można znaleźć na witrynie Polskiego Towarzystwa Urologicznego: www.pturol.org.pl/386.html

III. ZAPALENIE STERCZA

Istnieje kilka rodzajów zapalenia stercza:

Ostre bakteryjne zapalenie stercza
To choroba przebiegająca z wysoką gorączką, bólem w okolicy krocza i z trudnościami w odda-waniu moczu. Objawy rozwijają się gwałtownie w wyniku bakteryjnego zakażenia. Leczenie pole-ga na stosowaniu odpowiednich antybiotyków, czasem konieczne jest odprowadzenie moczu z pęcherza drenem. Czas leczenia wynosi około 2 tygodnie. Czasem są wskazania do leczenia szpitalnego.
Przewlekłe bakteryjne zapalenie stercza
Objawy tej choroby są mniej wyrażone. Dominuje ból w kroczu, częstomocz, trudności w odda-waniu moczu. Nie ma gorączki. W nasieniu lub wydzielinie stercza pobranej po masażu prostaty stwierdza się obecność bakterii. Leczenie polega na długotrwałym stosowaniu odpowiednio dobra-nych antybiotyków. Czas leczenia wynosi co najmniej 4 tygodnie.

Przewlekłe niebakteryjne zapalenie stercza
To najczęstsza postać zapalenia stercza, która dotyka mężczyzn w każdym wieku. Objawy są takie jak w przewlekłym zapaleniu bakteryjnym. Do odróżnienia tych chorób wykonuje się posiew nasienia lub wy-dzieliny stercza. W zapaleniu niebakteryjnym wyniki tych badań są negatywne. Ponieważ dominującym objawem jest ból, a przyczyna choroby pozostaje niewyjaśniona, niektórzy lekarze nazywają tę chorobę zespołem bólowym miednicy mniejszej. Ta nazwa świadczy, że nie ma pewności czy prostata jest głów-nym źródłem bólu. Choroba jest przewlekła. Objawy pojawiają się i znikają co pewien czas. Istnieją przy-puszczenia, że może prowadzić do niepłodności, dlatego dla mężczyzn, dla których ma to znaczenie, ważne jest wykonanie badania jakości nasienia.
Leczenie przewlekłego niebakteryjnego zapalenia stercza rzadko powoduje trwałe wyleczenie. Urolodzy stosują zwykle leki ułatwiające oddawanie moczu, antybiotyki i leki przeciwbólowe. Dla niektórych osób bardzo pomocna jest rozmowa z psychologiem lub z psychiatrą, ponieważ długotrwały ból może wywoły-wać depresję. Stosowane są również między innymi: masaż stercza i mięśni krocza, leczenie ciepłem, terapia mikrofalowa, akupunktura. Urolodzy dobierają odpowiednią metodę lub kilka metod do pacjenta w zależności od charakteru dolegliwości i odpowiedzi na leczenie. Poszukując ulgi w cierpieniu mężczyźni z przewlekłym zapaleniem stercza często zmieniają lekarzy, co zwykle tylko wydłuża czas potrzebny do przeprowadzenia odpowiedniej diagnostyki i zastosowania leczenia.